គុយបា

ប្រទេសនៅការ៉ាប៊ីន

ប្រទេសគុយបា មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋគុយបា (ភាសាអេស្ប៉ាញRepública de Cuba) គឺជាប្រទេសកោះដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅសមុទ្រការ៉ាប៊ីន ភាគខាងកើតឧបទ្វីបយូកាតាន់ (ប្រទេសម៉ិកស៊ិក) ភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបាហាម៉ា ភាគខាងលិចកោះហៃទី និងភាគខាងជើងនៃប្រទេសសាម៉ាអ៊ិកនិងកោះកៃម៉ង់ក្រុងហាវ៉ាណាគឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតនៅគុយបា ទីក្រុងធំបន្ទាប់ៗគឺសានឌីអេហ្គោឌេគុយបា និងកាម៉ាគ្វី។ សាធារណរដ្ឋគុយបាមានទំហំផ្ទៃដីសរុបចំនួន ១១០,៨៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៤២,៨០០ ម៉ាយការេ) (បើឥតគិតទាំងផ្ទៃទឹកគឺមានចំនួនសរុប ១០៩,៨៨៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៤២,៤២៦ ម៉ាយការ៉េ))។ កោះគុយបាគឺជាកោះធំជាងគេនៅសមុទ្រការ៉ាប៊ីនដោយមានទំហំ ១០៥,០០៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៤០,៥៤៣ ម៉ាយការ៉េ) និងជាកោះដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីពីរផងដែរ នៅពីក្រោយកោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡាដោយមានប្រជាជនចំនួន ១១ លាននាក់។[១២]

សាធារណរដ្ឋគុយបា
República de Cuba (ភាសាអេស្ប៉ាញ)
A shield in front of a fasces crowned by the Phrygian Cap, all supported by an oak branch and a laurel wreath
វរលញ្ឆករ
បាវចនា: ¡Patria o Muerte, Venceremos!
"មាតុភូមិឬសេចក្តីស្លាប់ យើងនឹងយកឈ្នះ!"
[១]
ភ្លេងជាតិ: ឡាបាយ៉ាមេសា
(ខ្មែរ៖"ចម្រៀងបាយ៉ាម៉ូ")
(អេស្ប៉ាញ៖ "La Bayamesa")
[២]
ជប៉ុនក្វាមទីម័រខាងកើតវ៉ានូអាទូឥណ្ឌូណេស៊ីហាវ៉ៃប៉ាពួញូគីនេសូឡូម៉ុងកោះន័រហ្វូកនូវែលសេឡង់អូស្ត្រាលីហ្វីជីនូវែលកាលេដូនីអង់តាកទិកប្រជុំកោះគែកេឡេនហ្វីលីពីនចិនសិង្ហបុរីម៉ាឡេស៊ីប្រ៊ុយណេវៀតណាមនេប៉ាល់ភូតានឡាវថៃកម្ពុជាមីយ៉ាន់ម៉ាបង់ក្លាដេសម៉ុងកូលកូរ៉េខាងជើងកូរ៉េខាងត្បូងឥណ្ឌាប៉ាគីស្ថានស្រីលង្ការុស្ស៊ីតៃវ៉ាន់ម៉ាល់ឌីវកាសាក់ស្ថានអាហ្វកានីស្ថានអ៊ីរ៉ង់អូម៉ង់យេមែនអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមកាតាគុយវ៉ែតអ៊ីរ៉ាក់ចចជីអាមេនីអាស៊ែបៃសង់តួកគីអេរីត្រេជីប៊ូទីសូម៉ាលីអេត្យូពីកេនយ៉ាស៊ូដង់ម៉ាដាកាស្ការកូម័រម៉ាយ៉ុតរេអ៊ូញ៉ុងម៉ូរីសតង់សានីម៉ូសំប៊ិកតួកមេនីស្ថានអ៊ូសបេគីស្ថានតាជីគីស្ថានកៀគីស្ថានCuba on the globe (Americas centered).svg
រដ្ឋធានី
និង ទីក្រុងធំបំផុត
ហាវ៉ាណា
23°8′N 82°23′W / 23.133°N 82.383°W / 23.133; -82.383
ភាសាផ្លូវការភាសាអេស្ប៉ាញ
ក្រុមជនជាតិ
(ឆ្នាំ ២០១២)[៣]
៦៤.១% ជនជាតិស្បែកស
សាសនា
សូមមើលសាសនានៅគុយបា
រដ្ឋឯកភូតប្រកាន់លទ្ធិម៉ាក្ស-លេនីន
សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម រដ្ឋឯកបក្ស[៤]
រ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូ
មីហ្គេល ឌាស-កានែ
សាល់វ៉ាឌ័រ វ៉ាលដែស មេហ្សា
ចូសេ ម៉ាកាដូ វិនទូរ៉ា
ម៉ានូអែល ម៉ារេរូ គ្រុស៍
អេស្តេបង់ ឡាសូ ហឺណង់ដេស
នីតិបញ្ញត្តិរដ្ឋសភាជាតិនៃអំណាចប្រជាជន
ទទួលឯករាជ្យ 
១០ តុលា ១៨៦៨
២៤ កុម្ភៈ ១៨៩៥
▪ ទទួលស្គាល់ (អេស្ប៉ាញបានប្រគល់កោះគុយបាមកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិក)
១០ ធ្នូ ១៨៩៨
▪ ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ (ទទួលឯករាជ្យពីសហរដ្ឋ)
២០ ឧសភា ១៩០២
២៦ កក្កដា ១៩៥៣ – ១ មករា ១៩៥៩
▪ អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញ
១០ មេសា ២០១៩
ក្រឡាផ្ទៃ
▪ ផ្ទៃសរុប
១០៩,៨៨៤ គ.ម2   (ទី១០៤)
▪ ផ្ទៃទឹក (%)
០.៩៤
ប្រជាជន
▪ ជំរឿន (ឆ្នាំ ២០១៩)
decrease ១១,១៩៣,៤៧០[៥]
១០១.៩ នាក់/គ.ម2   (ទី៨១)
GDP (PPP)ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០១៥)
▪ សរុប
$២៥៤.៨៦៥ ពាន់លាន[៦] (ទី៦៣)
▪ ក្នុងម្នាក់
$២២,២៣៧[៦][៧] (ទី៨៦)
GDP (ចារឹក)ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០១៨)
▪ សរុប
increase $១០០.០២៣ ពាន់លាន[៨] (ទី៦២)
▪ ក្នុងម្នាក់
increase $៨,៨២២[៩] (ទី៧៨)
ជីនី (២០០០)38.0[១០]
មធ្យម
HDI (២០១៨)increase 0.778[១១]
ខ្ពស់ · ទី៧២
រូបិយវត្ថុ (CUC)
ល្វែងម៉ោងUTC−៥ (CST)
▪ រដូវក្តៅ (DST)
UTC−៤ (CDT)
ទិសចរាចរណ៍ស្តាំ
ក្រមហៅទូរស័ព្ទ+៥៣
ដែនកម្រិតកំពូល.cu
គេហទំព័រ
cubagob.cu

ដែនដីបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសគុយបាគឺជាដែនដីរបស់ជនជាតិស៊ីបូនី តៃណូ (Ciboney Taíno) តាំងពីសហវត្សទី៤ មុនគ.ស មកម្លេះ, នៅសតវត្សទី១៥ គុយបាក៏ត្រូវអេស្ប៉ាញដាក់អាណានិគមពីលើ។[១៣] ចាប់ពីសតវត្សទី១៥ គុយបាបានក្លាយជារដ្ឋក្រោមអាណានិគមអេស្ប៉ាញរហូតដល់សង្គ្រាមអាមេរិក-អេស្ប៉ាញក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨។ ជាលទ្ធផល គុយបាត្រូវបានកាន់កាប់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកហើយ ស.រ.អ ក៏បានក្លាយជាអាណាព្យាបាលថ្មីរបស់គុយបាក្នុងឆ្នាំ១៩០២។ ក្នុងនាមជាសាធារណរដ្ឋដ៏ផុយស្រួយមួយ, នៅឆ្នាំ១៩៤០ គុយបាក៏បានព្យាយាមពង្រឹងប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែដោយសារមូលវិវត្តនៃនយោបាយនិងជម្លោះក្នុងសង្គមបានបង្កឱ្យមានរដ្ឋប្រហារមួយហើយអំណាចក៏ត្រូវបានធ្លាក់មកមេដឹកនាំផ្តាច់ការម្នាក់ឈ្មោះហ្វលជេនស៊ីអូ បាទីស្តា[១៤] ការរីកឡើងនៃអំពើពុករលួយនិងការគាបសង្កត់បានបង្កឱ្យមានចលនាតស៊ូប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការថ្មីនេះ, លោកបាទីស្តាក៏ត្រូវបានទម្លាក់ពីអំណាចនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ដោយចលនា ២៦ កក្កដាហើយក្រោយមកចលនានេះក៏បានបង្កើតចេញជារបបកុម្មុយនិស្តនៅគុយបាដែលមានការដឹកនាំដោយលោកហ្វីដែល កាស្ត្រូ[១៥][១៦][១៧] ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ មក, រដ្ឋនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា។ គុយបាគឺជាចំណុចមួយដែលបង្កឱ្យមានជម្លោះរវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងសហភាពសូវៀតក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់និងការជិតផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរក្នុងព្រឹត្តិការណ៍វិបត្តិមីស៊ីលគុយបានៃឆ្នាំ១៩៦២។ គុយបាគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋម៉ាក្ស-លេនីននិយមទាំងប៉ុន្មានដែលតួនាទីរបស់បក្សកុម្មុយនិស្តត្រូវបានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ អ្នកសង្កេតការណ៍មួយចំនួនបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលគុយបាពីបទរំលោភសិទ្ធិមនុស្សដែលមានដូចជាការចាប់មនុស្សដាក់ពន្ធនាគារតាមអំពើចិត្ត។[១៨]

ក្រោមការដឹកនាំរបស់កាស្រ្តូ, គុយបាបានចូលរួមក្នុងកិច្ចការសកម្មភាពយោធានិងមនុស្សធម៌នៅតាមប្រទេសជាច្រើនដូចជា៖ គីនេ-ប៊ីសាវ ស៊ីរី អង់កូឡា អាល់ហ្សេរី យេមែនខាងត្បូង វៀតណាម ឡាវ ហ្សែរ (កុងគោ) អ៊ីរ៉ាក់ លីប៊ី សង់ស៊ីបា កាណា គីនេ-អេក្វាទ័រ អេរីត្រេ សូម៉ាលី អេត្យូពី កុងគោ សៀរ៉ាលេអូន កាប់វែរ នីហ្សេរីយ៉ា បេណាំង កាមេរូន ស៊ីមបាវេ និងម៉ូសំប៊ិក[១៩] គុយបាបានបញ្ជូនកងកម្លាំងទាហានរបស់ខ្លួនប្រមាណ ៤០០,០០០ នាក់ទៅក្នុងសង្គ្រាមនៅអង់កូឡា (១៩៧៥–៩១) ហើយក៏បានយកឈ្នះលើកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអាហ្រ្វិកខាងត្បូងនៅក្នុងសង្គ្រាមដែលប្រើរថក្រោះ យន្តហោះចម្បាំង និងកាំភ្លើងធ្ងន់ៗជាច្រើន។[២០] ការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍របស់គុយបានៅអង់កូឡាបាននាំមកនូវការដួលរលំនៃរបបញែកពូជសាសន៍នៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង[២១]

តាមវប្បធម៌ គុយបាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកឡាទីន។ គុយបាជាប្រទេសជាតិចម្រុះ៖ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងទំនៀមទម្លាប់សុទ្ធតែមានប្រភពខុសផ្លែកពីគ្នា។ ជនជាតិដែលរស់នៅលើទឹកដីគុយបាដំបូងគឺជនជាតិតៃណូនិងស៊ីបូនី បន្ទាប់មកគឺពួកអាណានិគមអេស្ប៉ាញដោយមានការនាំចូលនូវទាសករមកពីអាហ្រ្វិក ហើយនិងការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយសហភាពសូវៀតក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់។ ជនជាតិគុយបាមានដូចជា៖ ជនមូឡាត៌ ៥១% ជនស្បែកស ៣៧% ជនស្បែកខ្មៅ ១១% និងជនជាតិចិន ១%។[២២]

ប្រទេសគុយបាគឺជារដ្ឋអធិបតេយ្យនិងជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ជី៧៧ ចលនាមិនចូលជួរ អង្គការបណ្តុំរដ្ឋអាហ្រ្វិក ការ៉ាប៊ីន និងប៉ាស៊ីហ្វិក អាអិលបេអា អង្គការរដ្ឋអាមេរិកាំង...។ បច្ចុប្បន្ននេះ គុយបាគឺជាប្រទេសដែលមានតែគំរោងសេដ្ឋកិច្ចតែមួយគត់នៅលើពិភពលោកហើយសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសគុយបាភាគច្រើនគឺពឹងផ្អែកលើឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍ និងការនាំចេញនូវស្ករ តូបាកូ និងកាហ្វេជាដើម។ យោងទៅតាមលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស គុយបាមានការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៨ នៅអាមេរិកប៉ុន្តែស្ថិតនៅលំដាប់ទី៧២ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៩។[២៣] គុយបាក៏ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ផងដែរខាងផ្នែកសុខាភិបាលនិងការអប់រំ។[២៤][២៥]

អំពីឈ្មោះកែប្រែ

ប្រវិត្តវិទូបានជឿថាឈ្មោះគុយបាគឺបានស្រង់មកពីភាសាតៃណូ ក៏ប៉ុន្តែគេមិនបានស្គាល់នូវពាក្យក្លាយរបស់ឈ្មោះនេះទេ។[២៦] អត្ថន័យពិតប្រាកដនៃឈ្មោះប្រទេសនេះគឺគេមិនសូវបានដឹងច្រើនឡើយ ប៉ុន្តែវាអាចបកប្រែបានថា"កន្លែងដែលដីមានជីជាតិច្រើន" (គូបាវ–Cubao)[២៧] ឫ"ទីកន្លែងដ៏ប្រសើរ" (កូបាណា–Coabana)។[២៨]

អ្នកនិពន្ធទ្រឹស្តីជាយដែលជឿថាលោកគ្រីស្តុប កូឡុំជាជនជាតិព័រទុយហ្គាល់បានបញ្ចេញមតិថា គុយបាគឺជាឈ្មោះដាក់ឱ្យដោយលោកកូឡុំផ្ទាល់តាមក្រុងតូចមួយនៅប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ដែលមានឈ្មោះថា"គុយបា"ដូចគ្នា។[២៩][៣០]

ប្រវត្តិសាស្រ្តកែប្រែ

សម័យបុរិ (មុន) កូឡុំកែប្រែ

 
រូបសំណាកអាទុអ៊ី, មេកុលសម្ព័ន្ធតៃណូដំបូងនៅកោះគុយបា

មុនពេលការមកដល់នៃពួកអេស្ប៉ាញ កុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមផ្សេងៗគ្នាចំនួនបីបានរស់នៅលើកោះគុយបា។ ជនជាតិទាំងបីនោះមាន៖ ពួកតៃណូ ក្វាណាហាតាបេ និងក្រុមស៊ីបូនី

បុព្វបុរសរបស់ក្រុមស៊ីបូនីបានធ្វើចំណាកស្រុកមកលើកោះគុយបាពីអាមេរិកខាងត្បូងតាំងពី ៥,០០០ ឆ្នាំ"មុនបច្ចុប្បន្ន" (Before Present (BP)) ឯណោះ។[៣១]

ពួកតៃណូវិញគឺមានដើមកំណើតមកពីកោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា ហើយបានមកបោះទីលំនៅលើកោះគុយបានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សទី៣។ នៅពេលពួកអេស្ប៉ាញបានមកដល់ ជនជាតិតៃណូគឺជាជនជាតិដែលមានវប្បធម៌លិចធ្លោជាងគេនៅគុយបា ហើយមានប្រជាជនប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់។[៣១]

ជនជាតិតៃណូគឺប្រកបរបរកសិកម្ម ឯជនជាតិស៊ីបូនីវិញបានប្រកបទាំងរបរកសិកម្ម នេសាទ និងដើរប្រមាញ់ជាក្រុម។

អាណានិគមអេស្ប៉ាញ (១៤៩២–១៨៩៨)កែប្រែ

ក្រោយពីបានចុះចតសំពៅនៅក្បែរកោះក្វាណាហានី (សព្វថ្ងៃជាផ្នែកនៃបាហាម៉ា) នៅថ្ងៃទី១២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៤៩២[៣២] លោកគ្រីស្តុប កូឡុំក៏បានដឹកនាំសំពៅចំនួនបីទៅដល់ក្បែរឆ្នេរខាងឧត្តរនៃកោះគុយបានៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤២។[៣៣] លោកកូឡុំក៏បានប្រកាសដែនដីដែលបានរកឃើញនោះថាជាទឹកដីថ្មីនៃព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ[៣៤] ហើយបានដាក់ឈ្មោះឱ្យវាថា Isla Juana (កោះជូអាណា) តាមឈ្មោះរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ជូន (Juan — ប្រកាប"ហ័ន")។[៣៥]

 
រូបគំនូរលោកឌីអេហ្គោ វ៉ាឡាកេស៍ ឌេ គ័រឡា ជាជនជាតិអេស្ប៉ាញដំបូងបង្អស់ដែលក្លាយជាអ្នកដឹកនាំកាន់កាប់កោះគុយបា។

នៅឆ្នាំ១៥១១ ការតាំងទីលំនៅរបស់ពួកអេស្ប៉ាញដំបូងបានប្រព្រឹត្តិឡើងដោយមានការដឹកនាំពីលោកឌីអេហ្គោ វ៉ាឡាកេស៍ ឌេ គ័រឡា។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទីប្រជុំជនតូចៗក៏លេចចេញឡើងដោយមានក្រុងសានគ្រីស្តូបាលដេឡាហាបាណាជារាជធានីនៅឆ្នាំ១៥១៥។ ជនជាតិម្ចាស់ស្រុកកោះគុយបាគឺពួកតៃណូត្រូវបានពួកអេស្ប៉ាញបង្ខំឱ្យធ្វើការពលកម្មធ្ងន់ៗដែលគេច្រើនហៅវាថាប្រព័ន្ធអេកូមានដា (encomienda)[៣៦] ដែលមានលក្ខណៈដូចនឹងប្រព័ន្ធសក្តិភូមិនៅមជ្ឈឹមសម័យដែរ។[៣៧] ត្រឹមតែរយៈពេលមួយសតវត្សប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិម្ចាស់ស្រុកស្ទើរទាំងអស់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែកត្តាមួយចំនួនមានដូចជា ជនជាតិដើមត្រូវទទួលឆ្លងជំងឺថ្មីៗដែលខ្លួនមិនដែលជួបប្រទះពីមុនមកពីពួកអឺរ៉ុប យ៉ាងណាមួយទៀតគឺពួកគេមានប្រព័ន្ធស៊ាំខ្សោយ កត្តាមួយទៀតគឺដោយសារតែការគាបសង្កត់ឱ្យធ្វើការធ្ងន់ៗពីពួកអាណានិគម។[៣៨] នៅឆ្នាំ១៥២៩ ជំងឺកញ្រ្ជិលដែលរីករាលដាលដល់គុយបាបានសម្លាប់ជនជាតិដើមប្រមាណ ២/៣ ដែលនៅសេសសល់។

នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៥៣៩ អ្នកកាន់កាប់កោះគុយបាម្នាក់ឈ្មោះហឺណានដូ ឌេ សូតូ ជាមួយនឹងមនុស្សចំនួន ៦០០ នាក់បាននាំគ្នាចាកចេញពីក្រុងហាវ៉ាណារួចធ្វើដំណើរទៅដល់ទឹកដីភាគអាគ្នេយន៍នៃសហរដ្ឋអាមេរិកសព្វថ្ងៃក្នុងបេសកកម្មស្វែងរកមាស កំណប់មានតម្លៃ កិត្តិនាម និងអំណាច។[៣៩] នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៥៤៨ លោកបណ្ឌិតឈ្មោះហ្គុនសាឡូ បេរេស ឌេ អង់ហ្គូឡូត្រូវបានតែងតាំងជាអភិបាលនៃកោះគុយបា។ លោកបានធ្វើដំណើរមកដល់ក្រុងសានឌីអេហ្គោនៅថ្ងៃទី៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៥៤៩ ហើយភ្លាមៗនោះក៏បានប្រកាសផ្តល់សេរីភាពមកឱ្យជនជាតិម្ចាស់ស្រុកទាំងអស់ដែលនៅមានវត្តមានលើកោះគុយបា។[៤០] លោកបានក្លាយជាអភិបាលកោះគុយបាអចិន្ត្រៃយ៍ដំបូងបង្អស់ដែលមានទីលំនៅនៅក្រុងហាវ៉ាណាជាជាងនៅក្រុងសានឌីអេហ្គោ ហើយលោកបានកសាងវិហារសាសនាគ្រិស្តដំបូងគេបង្អស់នៅក្រុងហាវ៉ាណាដែលធ្វើអំពីថ្មកំបោរ។[៤១] ក្រោយពីបារាំងបានដណ្តើមយកក្រុងហាវ៉ាណាបាននៅឆ្នាំ១៥៥៥ កូនប្រុសរបស់លោកអភិបាលឈ្មោះហ្រ្វានស៊ីស្កូ ឌេ អង់ហ្គូឡូក៏បានរត់គេចទៅម៉ិកស៊ិក (កាលនុះ ម៉ិកស៊ិកត្រូវជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ)។[៤២]

 
ផែនទីកោះគុយបានៅឆ្នាំ១៦៨០ ដែលគូសដោយពួកអង់គ្លេស

កោះគុយបាបានចាប់អភិវឌ្ឍន៍បន្តិចម្តងៗខាងកសិកម្ម ហើយវាមានដំណាំចំការកសិកម្មចម្រុះមិនដូចកោះដទៃៗនៅតំបន់ការ៉ាប៊ីននោះទេ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលសំខាន់បំផុតនោះគឺថា កោះអាណានិគមមួយនេះបានចាប់អភិវឌ្ឍន៍សង្គមនគររូបនីយកម្មដែលតែងគាំទ្រចក្រភពអាណានិគមអេស្ប៉ាញជាចម្បង។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ អាណានិគមកោះគុយបាមានចំនួនទាសករត្រឹមតែ ៥០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ បើប្រៀបទៅនឹង ៦០,០០០ ទាសករនៅបាបាដ និង ៣០០,០០០ នាក់នៅវឺជីញ៉ាដែលស្ថិតក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ឬ ៤៥០,០០០ នាក់នៅហ្សង់-ដំមីគដែលស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមបារាំង។[៤៣]

 
ផែនទីគុយបានៅឆ្នាំ១៥៩៧ ដែលសព្វថ្ងៃកំពុងដាក់តាំងនៅបណ្ណាល័យជាតិស៊ុយអែត

សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ១៧៥៤ នៅលើទ្វីបចំនួនបី ក៏បានរាលដាលមកដល់តំបន់ការ៉ាប៊ីនរបស់អេស្ប៉ាញ។ ក្នុងសង្គ្រាមនេះ អេស្ប៉ាញបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយនឹងបារាំងដើម្បីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៦២ នាវាចម្បាំងអង់គ្លេសចំនួន ៥ គ្រឿងជាមួយនឹងកងទ័ពចំនួន ៥,០០០ នាក់បានចេញដំណើរពីក្រុងផតស៍ម៉ៅថ៍ត្រៀមទៅកាន់កាប់កោះគុយបា។ ពួកអង់គ្លេសបានមកដល់ក្បែរកោះគុយបានៅថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា ហើយក៏ដណ្តើមកាន់កាប់បានក្រុងហាវ៉ាណានៅខែសីហា។[៤៤] នៅពេលមនុស្សនៅហាវ៉ាណាបានសូមទទួលចុះចាញ់ ឧត្តមនារីឯកលោកចច ផូខក់និងមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោកអង់គ្លេសលោកចច ខេបផលបានបោះជំហានចូលក្នុងក្រុងហាវ៉ាណាក្នុងរូបជាអភិបាលថ្មី ហើយបានកាន់កាប់ភាគខាងលិចកោះគុយបាទាំងមូល។ ពួកអង់គ្លេសក៏បានចាប់បើកធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយនឹងអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅអាមេរិកខាងជើងនិងជុំវិញតំបន់ការ៉ាប៊ីនភ្លាមៗ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យបរិយាកាសសង្គមនៅគុយបាមានការប្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង។ ពួកអង់គ្លេសបាននាំចូលនូវស្បៀងអាហារ សត្វសេះ និងផលិតកម្មផ្សេងៗទៀតចូលមកក្រុងហាវ៉ាណា ហើយព្រមទាំងនាំចូលនូវទាសករមកពីអាហ្រ្វិចខាងលិចរាប់ពាន់នាក់បន្ថែមទៀតផងដើម្បីឱ្យមកធ្វើការលើចម្ការអំពៅ។[៤៤]

 
រូបគំនូរបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពនៃការឈ្លានពាននិងការកាន់កាប់ក្រុងហាវ៉ាណាដោយពួកអង់គ្លេសនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៦២

ក្រុងហាវ៉ាណាដែលត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតទីបីនៅអាមេរិកនាពេលនោះ បានជួបនូវការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពហើយចំណងជាមួយនឹងបណ្តារដ្ឋផ្សេងៗទៀតនៅអាមេរិកក៏កាន់តែរឹតតឹងបន្ថែមទៀតដែរ។ ប៉ុន្តែដោយសារតែមានការដាក់សម្ពាធពីឈ្មួញស្ករនៅទីក្រុងឡុងដ៍ ការចរចាជាមួយអេស្ប៉ាញលើទឹកដីអាណានិគមនៅអាមេរិក (រួមទាំងកោះគុយបា) ក៏ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិឡើងជាមួយនឹងពួកអង់គ្លេស។ ទីបំផុត អេស្ប៉ាញនិងអង់គ្លេសក៏យល់ព្រមចុះលើសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស ដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ។ ក្នុងសន្ធិសញ្ញានុះ ចក្រភពអេស្ប៉ាញបានប្រគល់តំបន់ផ្លរីដាទៅឱ្យអង់គ្លេសកាន់កាប់ ចំណែកឯពួកអង់គ្លេសក៏បានប្រគល់កោះគុយបាមកឱ្យអេស្ប៉ាញវិញ។ ពួកបារាំងបានណែនាំអេស្ប៉ាញថា បើហ៊ានតែមិនប្រគល់តំបន់ផ្លរីដាទៅឱ្យអង់គ្លេសទេនុះ អេស្ប៉ាញនឹងអាចបាត់បង់ទឹកដីអាណានិគមម៉ិកស៊ិកនិងអាមេរិកខាងត្បូងទៅអង់គ្លេសបន្ថែមជាមិនខាន។


រដ្ឋាភិបាលនិងនយោបាយកែប្រែ

សេដ្ឋកិច្ចកែប្រែ

ភូមិសាស្រ្តកែប្រែ

អត្រានុកូសាស្រ្តកែប្រែ

ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយកែប្រែ

វប្បធម៌កែប្រែ

ការអប់រំកែប្រែ

សេវាសុខភាពកែប្រែ

មើលផងដែរកែប្រែ

ឯកសារយោងកែប្រែ

  1. "Cuban Peso Bills" Central Bank of Cuba ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 2009-09-07
  2. "National symbols" Government of Cuba ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 2009-09-07
  3. by type "Central America :: Cuba — The World Factbook - Central Intelligence Agency" Cia.gov ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 2020-05-25
  4. "The Constitution of the Republic of Cuba, 1976 (as Amended to 2002)" (PDF) National Assembly of People's Power បណ្ណសារចម្លងពីខ្លឹមសារដើម (PDF)នៅ17 January 2013 ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 18 August 2012 Unknown parameter |url-status= ignored (ជំនួយ)
    For discussion of the 1992 amendments, see Domínguez 2003.
  5. http://www.onei.gob.cu/node/14832. Retrieved 10 June 2020
  6. ៦,០ ៦,១ "World Bank GDP PPP 2015, 28 April 2017 PDF" ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 18 January 2018
  7. "World Bank total population of Cuba in 2015 (GDP PPP divided by Population data)" ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 18 January 2018
  8. "GDP (current US) - Cuba" data.worldbank.org World Bank ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 4 February 2020
  9. "GDP per capita (current US) - Cuba" data.worldbank.org World Bank ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 4 February 2020
  10. "Cuba grapples with growing inequality" Reuters ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 21 July 2013
  11. "Table 2: Trends in the Human Development Index, 1990–2014" United Nations Development Programme ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 15 December 2015
  12. "អង្គហេតុរបស់ប្រទេសគុយបា" BBC News ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 4 ឧសភា 2020
  13. Allaire, p. 678
  14. "Remarks of Senator John F. Kennedy at Democratic Dinner, Cincinnati, Ohio" John F. Kennedy Presidential Library & Museum – Jfklibrary.org. 6 October 1960 ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 5 ឧសភា 2020
  15. "ហ្វីដែល កាស្រ្តូ" Encyclopædia Britannica. 26 មិថុនា 2017. "Castro created a one-party government to exercise dictatorial control over all aspects of Cuba's political, economic, and cultural life. All political dissent and opposition were ruthlessly suppressed"
  16. Fernández, Gonzalo (2009) Cuba's Primer – Castro's Earring Economy. ISBN 978-0557065738 The number of individuals who have been jailed or deprived of their freedom in labor camps over the 50 years of Castro's dictatorship is estimated at around 200,000
  17. "ហ្វីដែល-កាស្រ្តូ, វិរបុរសគុយបាក៏ដូចជាមេផ្តាច់ការ" Deutsche Welle. 26 វិច្ឆិកា 2016.
  18. "របាយការណ៍ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨៖ និន្នាការសិទ្ធិនៅគុយបា" អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស. 18 មករា 2018. ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 15 កក្កដា 2018
  19. "Parameters: Journal of the US Army War College" U.S Army War College. 1997. p. 13.
  20. Farber, Samuel (2011) Cuba Since the Revolution of 1959: A Critical Assessment Haymarket Books. p. 105
  21. Cuban Identity and the Angolan Experience. Palgrave Macmillan. 2012. p. 179.
  22. CIA, 2001
  23. "ចំណាត់ថ្នាក់លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ២០១៩" HDR
  24. https://apps.who.int/gho/data/node.main.688?lang=en
  25. "Field Listing: Literacy".Archived 24 November 2016 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន. ទូរសារព័ត៌មានពិភពលោក.
  26. "Cuba – Cultural institutions | history – geography" Encyclopedia Britannica (អង់គ្លេស) p. 11 ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 18 August 2017
  27. "Alfred Carrada - The Dictionary Of The Taino Language" alfredcarrada.org បណ្ណសារចម្លងពីខ្លឹមសារដើមនៅ19 February 2009 Unknown parameter |url-status= ignored (ជំនួយ)
  28. Dictionary – Taino indigenous peoples of the Caribbean Dictionary -- Archived 30 April 2008 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.ទំព័រគំរូ:Unreliable source?
  29. Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lissabon 1988. English: The Portuguese Columbus: secret agent of King John II, Palgrave Macmillan,
  30. da Silva, Manuel L. and Silvia Jorge da Silva. (2008). Christopher Columbus was Portuguese, Express Printing, Fall River, MA. 396pp. .
  31. ៣១,០ ៣១,១ Ramón Dacal Moure, Manuel Rivero de la Calle (1996) Art and archaeology of pre-Columbian Cuba University of Pittsburgh Press p. 22 ISBN 978-0-8229-3955-9
  32. Ted Henken (2008) Cuba: a global studies handbook ABC-CLIO p. 30 ISBN 978-1-85109-984-9 (gives the landing date in Cuba as 27 October)
  33. Cuba Oficina Del Censo (2009) Cuba: Population, History and Resources 1907 BiblioBazaar, LLC p. 28 ISBN 978-1-110-28818-2 (gives the landing date in Cuba as 28 October)
  34. Gott 2004, ទ. 13
  35. Andrea, Alfred J.; Overfield, James H. (2005) "Letter by Christopher Columbus concerning recently discovered islands" The Human Record 1 Houghton Mifflin Company p. 8 ISBN 978-0-618-37040-5
  36. "Encomienda or Slavery? The Spanish Crown's Choice of Labor Organization in Sixteenth-Century Spanish America" (PDF) Latin American Studies ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 19 July 2013
  37. McAlister 1984, ទ. 164
  38. Diamond, Jared M. (1998) Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies New York, NY: W.W. Norton & Co ISBN 978-0-393-03891-0
  39. Davidson, James West. After the Fact: The Art of Historical Detection Volume 1. Mc Graw Hill, New York 2010, Chapter 1, p. 1
  40. Wright 1916, ទ. 183.
  41. Wright 1916, ទ. 229.
  42. Wright 1916, ទ. 246.
  43. Melvin Drimmer, "Reviewed Work: Slavery in the Americas: A Comparative Study of Virginia and Cuba by Herbert S. Klein", The William and Mary Quarterly Vol. 25, No. 2 (Apr. 1968), pp. 307–309, in JSTOR, accessed 1 March 2015
  44. ៤៤,០ ៤៤,១ Thomas, Hugh. Cuba: The Pursuit of Freedom (2nd edition). Chapter One.